ანჩისხატი

ანჩისხატის ტაძარი – თბილისის უძველესი ქრისტიანული სიწმინდე

ანჩისხატის ტაძარი ( ღვთისმშობლის შობის სახელობის ეკლესია ) თბილისის უძველესი მოქმედი ქრისტიანული ტაძარია და საქართველოს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ისტორიული , არქიტექტურული და სულიერი ძეგლი . იგი მდებარეობს ძველი თბილისის ისტორიულ უბანში – ზემო კალაში , მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე , იოანე შავთელის ქუჩაზე (დაახლოებით №9–19) . ტაძარი უკვე თხუთმეტი საუკუნეა დგას და თბილისის , როგორც დედაქალაქის , თანატოლია .

ისტორია და დაარსება

ტაძრის ისტორია თბილისის , როგორც სახელმწიფო ცენტრის , ჩამოყალიბებას უკავშირდება . ქართული წყაროების („მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ და სხვა ქრონიკები) მიხედვით , ეკლესია აშენდა VI საუკუნის დასაწყისში (დაახლოებით 522–534 წლები) ვახტანგ გორგასლის ვაჟისა და მემკვიდრის – მეფე დაჩი უჯარმელის მეფობის დროს . სწორედ ამ პერიოდში თბილისი საბოლოოდ იქცა ქართლის (იბერიის) დედაქალაქად .

თავდაპირველად ტაძარი ღვთისმშობლის შობის სახელზე იყო ნაკურთხი და ცნობილი იყო როგორც „მარიამწმიდა“ ან „ყვალადწმინდა მარიამის ეკლესია“ . ის საკათოლიკოსო ტაძრის როლს ასრულებდა და მცხეთის კათოლიკოსების რეზიდენციასთან იყო დაკავშირებული . VII საუკუნეში კათოლიკოს ბაბილას დროს ტაძარი მნიშვნელოვნად განახლდა და მის მახლობლად საკათოლიკოსო სასახლეც აშენდა .

არაბთა ბატონობის პერიოდში (VIII–XII საუკუნეები) ანჩისხატი თბილისში ერთადერთი ეკლესია იყო , რომელსაც ზარების დარეკვის უფლება ჰქონდა შენარჩუნებული . ამიტომ მას ხშირად „ზარის ეკლესიას“ ან „ზარის საყდარს“ უწოდებდნენ . ეს ფაქტი ხაზს უსვამს ტაძრის განსაკუთრებულ სტატუსს ქალაქის სულიერ ცხოვრებაში .

შუა საუკუნეებში ტაძარი არაერთხელ დაზიანდა ირანელთა და ოსმალთა შემოსევების შედეგად (XV–XVII საუკუნეები) . განსაკუთრებით მძიმე იყო შაჰ-აბასისა და სხვა დამპყრობლების შემოსევები . 1675 წელს ქართლის კათოლიკოსმა დომენტი III-მ ტაძარი აღადგინა: აგურით შეავსო ჩამონგრეული ზედა ნაწილები , შიგნით აღმართა აგურის მრგვალი ბოძები და თაღები , ხოლო დასავლეთით ააგო აგურის ორსართულიანი სამრეკლო – გვიანი შუა საუკუნეების ქართული ხუროთმოძღვრების ერთ-ერთი საუკეთესო ნიმუში .

XVIII საუკუნეში ერეკლე II-ის ხელშეწყობით ტაძართან საერო სკოლა და სასულიერო სემინარია ჩამოყალიბდა , სადაც ქართველი უფლისწულები და თავადაზნაურობის შვილები იზრდებოდნენ . 1795 წელს აღა-მაჰმად-ხანის შემოსევისას ტაძარი კვლავ მძიმედ დაზიანდა , მაგრამ XIX საუკუნის დასაწყისში აღადგინეს . 1813–1814 წლებში იგი ხელახლა მოხატეს .

საბჭოთა პერიოდში ტაძარი დახურს , ღვთისმსახურება შეწყდა და შენობა ხელოსნობის მუზეუმად და შემდეგ სამხატვრო სახელოსნოდ გადაიქცა . 1958–1964 წლებში (თბილისის დაარსების 1500 წლისთავთან დაკავშირებით) არქიტექტორ რ . გვერდწითელის ხელმძღვანელობით ჩატარდა მასშტაბური რესტავრაცია , რომლის შედეგადაც ტაძარს დაუბრუნდა XVII საუკუნის სახე – მოხსნეს XIX საუკუნის გუმბათი და სხვა მოგვიანო დამატებები . ღვთისმსახურება 1989–1991 წლებში აღდგა და დღემდე გრძელდება .

სახელწოდების წარმომავლობა და ანჩისხატის ხატი

ტაძრის დღევანდელი სახელი XVII საუკუნეში გაჩნდა . 1664 წელს (ზოგი წყაროთი 1660-იან წლებში) ქართლის კათოლიკოსმა დომენტი III-მ თბილისელი ვაჭრისგან შეიძინა და ანჩის (კლარჯეთი , დღევანდელი თურქეთის ტერიტორია) მონასტრიდან ჩამოასვენა მაცხოვრის ხელთუქმნელი ხატი – ე .წ . ანჩისხატი ან ანჩის კარედი .

ეს ხატი ერთ-ერთი უძველესი და უწმინდესი ქართული სიწმინდეა . იგი ენკაუსტიკური (ცვილოვანი) ტექნიკითაა შესრულებული და ტრადიციის მიხედვით VI–VII საუკუნეებით თარიღდება . მას უკავშირებენ ედესის მანდილიონის (პირი ღვთისა) ტრადიციას . XII საუკუნეში , თამარ მეფის ბრძანებით და ანჩის ეპისკოპოს იოანე ანჩელ-რკინაელის შეკვეთით , ცნობილმა ოქრომჭედელმა ბექა ოპიზარმა ხატს მოოქრული ვერცხლის ჩარჩო (რიზა) მოუჭედა . ეს ჩარჩო ქართული ჭედური ხელოვნების შედევრად ითვლება .

ხატი ტაძარში XVII საუკუნიდან XX საუკუნის დასაწყისამდე ინახებოდა . 1920-იან წლებში საბჭოთა ხელისუფლებამ ის მუზეუმში გადაიტანა და დღეს საქართველოს ეროვნული მუზეუმის (შალვა ამირანაშვილის სახელობის ხელოვნების მუზეუმის) ოქროს ფონდშია დაცული .

არქიტექტურა

ანჩისხატი სამნავიანი ბაზილიკაა – ადრეული ქრისტიანული ხუროთმოძღვრების კლასიკური მაგალითი . გეგმა წაგრძელებული სწორკუთხედია . ცენტრალური ნავი უფრო ფართო და მაღალია გვერდითებთან შედარებით . აღმოსავლეთით საკურთხევლის აფსიდი ნალისებრი (ცხენის ნალის) ფორმისაა და ჩასმულია სწორკუთხა კონტურში – ეს ადრეული ეპოქის მკაფიო ნიშანია . აფსიდის გვერდებზე ორი სათავსია .

თავდაპირველად ტაძარი ყვითელი ტუფის დიდი თლილი ქვებით იყო ნაგები . XVII საუკუნის რესტავრაციისას ზედა ნაწილები , კარნიზები , ბოძები და თაღები აგურით აღადგინეს . თავდაპირველად შიგნით სამი წყვილი ჯვარისებრი ბოძი იყო; XVII საუკუნეში დაემატა ორი წყვილი მრგვალი აგურის ბოძი . შესასვლელი სამია (დასავლეთი , ჩრდილოეთი და სამხრეთი) , თუმცა დღეს ძირითადად დასავლეთით სარგებლობენ .

დასავლეთ ფასადზე შემორჩენილია უძველესი რელიეფები და წარწერები , მათ შორის ჯვრის ამაღლების გამოსახულება და ასომთავრული წარწერა , რომელიც დაჩი მეფეს უკავშირდება („უფალო , მეფე დაჩის შეხეწიე“) .

შიგნით შემორჩენილია 1683 წლის (კათოლიკოს ნიკოლოზ ამილახვრის დაკვეთით) საკურთხევლის მოხატულობის ფრაგმენტები , მათ შორის „იესეს ძირი“ (ქრისტეს გენეალოგია) , რომელიც ბაგრატიონთა დინასტიის ბიბლიურ წარმომავლობას მიანიშნებს . დანარჩენი მოხატულობა უმეტესწილად XIX საუკუნისაა .

სამრეკლო (1675 წ .) აგურისაა , ორსართულიანი , შეისრული თაღით და ტაძარს ქუჩასთან აკავშირებს .

კულტურული და სულიერი მნიშვნელობა

ანჩისხატი არა მხოლოდ არქიტექტურული ძეგლია , არამედ ცოცხალი სულიერი და კულტურული ცენტრი . აქ მოქმედებს ანჩისხატის გუნდი – საქართველოს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი საეკლესიო გუნდი , რომელიც ცნობილია ქართული მრავალხმიანი გალობის (პოლიფონიის) უძველესი ტრადიციების აღორძინებითა და შესრულებით . გუნდი 1980-იანი წლების ბოლოს ჩამოყალიბდა და მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა საბჭოთა პერიოდის შემდეგ საეკლესიო მუსიკის აღდგენაში .

ტაძარი დღემდე მოქმედია . მასში რეგულარულად ტარდება ღვთისმსახურება , ხოლო ტურისტები და მომლოცველები შეუძლიათ დაათვალიერონ უძველესი კედლები , რელიეფები და განიცადონ ისტორიული სიღრმე , რომელიც აქ იგრძნობა .

დასკვნა

ანჩისხატის ტაძარი თბილისის ისტორიის ცოცხალი მოწმეა . იგი გადაურჩა არაბთა , მონღოლთა , ირანელთა , ოსმალთა და საბჭოთა ათეისტურ რეჟიმს . მისი უბრალო , მაგრამ დიდებული არქიტექტურა , უძველესი ქვის წყობა და სულიერი ატმოსფერა მას აქცევს ადგილად , სადაც წარსული და აწმყო ერთმანეთს ერწყმის . ვინც ძველ თბილისში დადის , აუცილებლად უნდა მოინახულოს ეს ტაძარი – არა მხოლოდ როგორც ტურისტული ობიექტი , არამედ როგორც საქართველოს ქრისტიანული და ეროვნული იდენტობის სიმბოლო .

მისამართი: იოანე შავთელის ქუჩა , თბილისი (ძველი ქალაქი , ზემო კალა) .
ღიაა ყოველდღე , ღვთისმსახურებისა და ვიზიტებისთვის .

ანჩისხატი – თბილისის გული და სული .