ორქიდეა
ორქიდეა ( Orchidaceae ) — ყვავილოვან მცენარეთა ერთ – ერთი უდიდესი და ყველაზე მრავალფეროვანი ოჯახი
ორქიდეა არის მცენარეთა ოჯახი Orchidaceae , რომელიც ერთ – ერთი უდიდესია ყვავილოვან მცენარეებს შორის . ოჯახში გაერთიანებულია დაახლოებით 28 000–30 000 სახეობა და 700–880 გვარი . ორქიდეები გავრცელებულია მთელ მსოფლიოში , ანტარქტიდის გარდა , და გვხვდება თითქმის ყველა ეკოსისტემაში — ტროპიკული ტყეებიდან არქტიკულ ზონებამდე .
სახელწოდება მომდინარეობს ბერძნული სიტყვიდან “ orchis “ ( სათესლე ჯირკვალი ) , რაც დაკავშირებულია ზოგიერთი სახეობის ტუბერების ფორმასთან .
ბოტანიკური აღწერა
ორქიდეები მრავალწლიანი ბალახოვანი მცენარეებია . მათი ყველაზე დამახასიათებელი ნიშნებია:
- ყვავილის ორმხრივი სიმეტრია ( ზიგომორფიზმი ) ;
- სამი ფურცელი და სამი ჯამის ფოთოლი ;
- ერთი ფურცელი მოდიფიცირებულია და წარმოქმნის ბაგეს ( labellum ) — პოლინატორების მოსაზიდად ;
- მამრობითი და მდედრობითი ორგანოები გაერთიანებულია ერთ სტრუქტურაში — სვეტში ( column ან gynostemium ) ;
- მტვერი შეკრულია პოლინიებად ( pollinia ) ;
- თესლები უკიდურესად წვრილია და მათი გაღივება ბუნებაში დამოკიდებულია სპეციფიკურ სოკოებთან სიმბიოზზე ( მიკორიზა ) .
ზრდის ტიპის მიხედვით ორქიდეები იყოფა:
- ეპიფიტებად — ხეებზე მზარდი ( ტროპიკებში ყველაზე გავრცელებული ) ;
- ტერესტრიულებად — ნიადაგზე მზარდი ;
- ლითოფიტებად — კლდეებზე მზარდი ;
- ზოგიერთი სახეობა მიკოჰეტეროტროფია ( სრულად სოკოებზე დამოკიდებული ) .
გავრცელება და მრავალფეროვნება
ორქიდეების უდიდესი მრავალფეროვნება ტროპიკულ რეგიონებშია , განსაკუთრებით სამხრეთ – აღმოსავლეთ აზიაში , სამხრეთ ამერიკასა და აფრიკაში . ზომიერ და ცივ კლიმატში ძირითადად ტერესტრიული სახეობები გვხვდება .
ოჯახი იყოფა რამდენიმე ქვეოჯახად , მათ შორის უდიდესია Epidendroideae ( 15 000 – ზე მეტი სახეობა ) .
პოპულარული გვარებია:
- Phalaenopsis ( ფალენოფსისი , “ ჩრჩილის ორქიდეა “ ) — ყველაზე გავრცელებული სახლის მცენარე ;
- Cattleya — დიდი , სურნელოვანი ყვავილებით ;
- Dendrobium — მრავალფეროვანი და გამძლე ;
- Cymbidium — ცივ კლიმატში პოპულარული ;
- Paphiopedilum ( ქალის ჩუსტი ) ;
- Vanda , Oncidium , Vanilla ( ვანილი ) .
ისტორია და კულტივაცია
ორქიდეების კულტივაცია ჩინეთში დაიწყო დაახლოებით 3000 წლის წინ . ევროპაში ტროპიკული სახეობები XVII–XVIII საუკუნეებში შემოიტანეს . XIX საუკუნიდან ორქიდეების კოლექციონირება და ჰიბრიდიზაცია მასობრივი გახდა . დღეს რეგისტრირებულია 100 000 – ზე მეტი ჰიბრიდი და კულტივარი .
ვანილი ( Vanilla planifolia ) არის ერთადერთი კომერციულად მნიშვნელოვანი ორქიდეა , რომლის ნაყოფს საკვებში იყენებენ .
მოვლა სახლის პირობებში
ორქიდეების უმეტესობა ( განსაკუთრებით ფალენოფსისი ) მოითხოვს:
- ნათელ , მაგრამ არაპირდაპირ განათებას ;
- კარგ დრენაჟს და ჰაერგამტარ სუბსტრატს ( ქერქი , სფაგნუმი , პერლიტი ) ;
- ზომიერ მორწყვას — ზედმეტი წყალი ყველაზე ხშირი პრობლემაა ;
- ჰაერის ტენიანობას 50–70% ;
- რეგულარულ , მაგრამ სუსტ განაყოფიერებას ;
- გამჭვირვალე ქოთანს ( ფესვების ფოტოსინთეზისთვის ) .
ჯანსაღი ფესვები მორწყვის შემდეგ ღია მწვანეა , მშრალ მდგომარეობაში — ვერცხლისფერი .
ეკოლოგიური და კულტურული მნიშვნელობა
ორქიდეები უაღრესად სპეციალიზებულია პოლინაციაში — ზოგიერთი სახეობა მწერებს ფერით , სუნით ან ფორმით იზიდავს , ზოგი კი მდედრი მწერის იმიტაციას აკეთებს . ბევრი სახეობა საფრთხის ქვეშაა ჰაბიტატის განადგურებისა და უკანონო ვაჭრობის გამო და დაცულია CITES – ის კონვენციით .
კულტურაში ორქიდეა სილამაზის , სიყვარულის , ფუფუნებისა და იშვიათობის სიმბოლოა . ჩინეთში ციმბიდიუმი ერთ – ერთი “ ოთხი კეთილშობილი ყვავილიდან “ ითვლება .
დასკვნა
ორქიდეა არის ბუნების ერთ – ერთი ყველაზე საოცარი და მრავალფეროვანი ქმნილება . მისი ურთულესი ყვავილები , სპეციალიზებული პოლინაცია , მიკორიზული ურთიერთობები და ადაპტაციის უნარი მას მეცნიერებისა და მეყვავილეებისთვის განსაკუთრებულად საინტერესოს ხდის . სახლის პირობებში სწორი მოვლის შემთხვევაში ორქიდეა წლების განმავლობაში ყვავილობს და ინტერიერს განსაკუთრებულ სილამაზეს სძენს .
