ატენის სიონი

ატენის სიონი — VII საუკუნის ტეტრაკონქი და ქართული მონუმენტური მხატვრობის შედევრი

ატენის სიონი ( ატენის ღვთისმშობლის მიძინების ტაძარი ) ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ქართული საეკლესიო ძეგლია . იგი მდებარეობს შიდა ქართლში , გორის მუნიციპალიტეტში , სოფელ ატენში , მდინარე ტანას ხეობაში , გორიდან დაახლოებით 10 – 12 კილომეტრში . ტაძარი აგებულია კლდის კიდეზე , ხელოვნურ ბაქანზე და გარშემორტყმულია ულამაზესი ბუნებით .

ტაძარი მიძღვნილია ღვთისმშობლის მიძინებას და სახელი „სიონი“ იერუსალიმის სიონის მთიდან მომდინარეობს .

ისტორია და მშენებლობა

ატენის სიონის ადგილზე V საუკუნეში უკვე არსებობდა ბაზილიკური ეკლესია . არქეოლოგიურმა გათხრებმა გამოავლინა ამ ადრეული ნაგებობის ნაშთები და თიხის სარკოფაგი .

დღევანდელი ტაძარი აშენდა VII საუკუნის პირველ ნახევარში ( ზოგი მკვლევარი მეორე ნახევარს მიაკუთვნებს , დაახლოებით 630 – 700 წლები ) . იგი მიეკუთვნება ქართლის ერისმთავრების — ვარაზის , ნერსე I დიდისა და სტეფანოზ III მამფალის ეპოქას . ტაძარი აგებულია მცხეთის ჯვრის ტიპის მიხედვით და წარმოადგენს ამ არქიტექტურული სკოლის ერთ-ერთ საუკეთესო ნიმუშს .

X საუკუნეში ტაძარი სერიოზულად დაზიანდა და აღადგინეს სომხი ოსტატების მიერ ( ხელმძღვანელი ტოდოსაკი , რაზეც სამხრეთ ფასადზე სომხური წარწერა მიუთითებს ) .

არქიტექტურა

ატენის სიონი არის ტეტრაკონქის ტიპის ჯვარ-გუმბათოვანი ტაძარი . გეგმით ის ჯვარს წარმოადგენს , რომლის ოთხივე მკლავი აფსიდით მთავრდება . აფსიდებს შორის კუთხის ნიშებია , რომლებიც ცენტრალურ სივრცეს უკავშირდება .

• ზომები: დაახლოებით 24 × 19 მეტრი , სიმაღლე 22 მეტრი .
• გუმბათი დაყრდნობილია სამრიგიან ტრომპებზე .
• ნაგებია მომწვანო-მონაცრისფრო და მოყვითალო ქვიშაქვის თლილი კვადრებით .
• შესასვლელები ჩრდილოეთითა და სამხრეთითაა .

ფასადები მორთულია რელიეფებით — ნადირობის სცენებით , ირმებით , წმინდანთა გამოსახულებებითა და ორნამენტებით . განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია V , VII და X საუკუნეების რელიეფები .

ტაძარში დაცულია უმნიშვნელოვანესი ეპიგრაფიკული მასალა — ასომთავრული , ნუსხური და მხედრული წარწერები VII – XVIII საუკუნეებიდან , მათ შორის უძველესი ნუსხური და მხედრული დამწერლობის ნიმუშები .

ფრესკები

ატენის სიონის მთავარი საგანძური არის XI საუკუნის ( დაახლოებით 1080-იანი წლები ) ფრესკული მოხატულობა , რომელიც ქართული მონუმენტური მხატვრობის ერთ-ერთ საუკეთესო ნიმუშად ითვლება .

მოხატულობა მოიცავს:

• აღმოსავლეთ აფსიდში — ღვთისმშობელი ყრმითა და მთავარანგელოზებით;
• ჩრდილოეთ აფსიდში — საფესვო ციკლი;
• სამხრეთ აფსიდში — ღვთისმშობლის ცხოვრების სცენები;
• დასავლეთ აფსიდში — განკითხვის დღე;
• გუმბათში — ჯვარი , წინასწარმეტყველები და სამოთხის მდინარეების პერსონიფიკაციები .

ფრესკებში ჩანს ქართველ მეფეთა და ადგილობრივი ფეოდალების პორტრეტები . მოხატულობა გამოირჩევა დინამიკური ფიგურებით , ნაზი მოდელირებითა და მდიდარი კოლორიტით . ადრეული ( VII – VIII სს . ) ანიკონური მოხატულობის ფრაგმენტებიც შემორჩა .

მნიშვნელობა

ატენის სიონი არის:

• მცხეთის ჯვრის ტიპის ტაძრების ერთ-ერთი საუკეთესო წარმომადგენელი;
• ქართული მონუმენტური ფერწერის საეტაპო ძეგლი;
• უმნიშვნელოვანესი ეპიგრაფიკული წყარო;
• შუა საუკუნეების ქართული კულტურის სიმბოლო .

ტაძარი რამდენჯერმე აღადგინეს XX საუკუნეში ( 1960 – 80-იანი წლები ) . დღეს ის მოქმედი ტაძარია და ღიაა ვიზიტორებისთვის .

ატენის სიონი არა მხოლოდ არქიტექტურული შედევრია , არამედ ცოცხალი მოწმე ქართული სულიერი და მხატვრული ტრადიციის უწყვეტობისა . მისი ტეტრაკონქური გეგმა , რელიეფები , წარწერები და განსაკუთრებით XI საუკუნის ფრესკები მას საქართველოს ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს კულტურულ მემკვიდრეობად აქცევს . ტაძარი , რომელიც კლდის კიდეზე დგას ტანას ხეობაში , დღესაც აღფრთოვანებს მნახველებს თავისი სილამაზითა და ისტორიული სიღრმით .

---