აკაცია

აკაცია  —  მრავალფეროვანი და მნიშვნელოვანი ხეების ჭიში

აკაცია ( ლათ . Acacia ) არის მცენარეთა ჯიში პარკოსანთა ოჯახისა ( Fabaceae ) , მიმოზისებრთა ქვეოჯახიდან . გვარში გაერთიანებულია დაახლოებით 1000–1300 სახეობა ( თანამედროვე კლასიფიკაციით ძირითადად ავსტრალიური სახეობები ) , რომლებიც წარმოდგენილია ხეებისა და ბუჩქების სახით . აკაციები გავრცელებულია ტროპიკულ და სუბტროპიკულ რეგიონებში , განსაკუთრებით ავსტრალიაში , აფრიკასა და ამერიკაში .

საქართველოში ტერმინი „აკაცია“ ხშირად მოიცავს როგორც ნამდვილ აკაციებს , ისე ცრუ აკაციას ( Robinia pseudoacacia ) , რომელიც ფართოდ არის გავრცელებული და ხალხში უბრალოდ „აკაციად“ არის ცნობილი .

ბოტანიკური აღწერა

აკაციების უმეტესობა ეკლიანი ან უეკლო ხეები და ბუჩქებია . მათი ფოთლები შეიძლება იყოს:

• ორმაგად ფრთისებრი ( bipinnate ) — წვრილი ფოთოლაკებით;
• ან ფილოდიუმები — ფოთლის ყუნწის გაფართოებული ფორმა , რომელიც ფოტოსინთეზის ფუნქციას ასრულებს ( განსაკუთრებით ავსტრალიურ სახეობებში ) .

ყვავილები პატარაა , ყვითელი , კრემისფერი ან თეთრი , შეკრული ბურთულებად ან ცილინდრულ ყვავილედებში . ისინი ძალიან სურნელოვანია და იზიდავს ფუტკრებს . ნაყოფი პარკია , რომელშიც თესლებია მოთავსებული .

აკაციები სწრაფმზარდი მცენარეებია და ბევრი სახეობა აზოტს ამაგრებს ნიადაგში ფესვებზე მცხოვრები ბაქტერიების წყალობით , რის გამოც ნიადაგის გამამდიდრებლებად ითვლებიან .

გავრცელება და სახეობები

ჯიშის უდიდესი მრავალფეროვნება ავსტრალიაშია ( 900-ზე მეტი სახეობა ) , სადაც აკაცია ეროვნული სიმბოლოა ( ოქროსფერი ვატლი — Acacia pycnantha ) . აფრიკაში გავრცელებულია ეკლიანი სახეობები , რომლებიც სავანების ლანდშაფტის დამახასიათებელი ელემენტია .

საქართველოში გავრცელებული და შემოტანილი სახეობებია:

• ლეგა აკაცია ან ვერცხლისფერი აკაცია ( Acacia dealbata ) — ხშირად არასწორად „მიმოზას“ უწოდებენ . მარადმწვანე , სურნელოვანი ყვითელი ყვავილებით . შავი ზღვის სანაპიროზე კარგად ხარობს და ზოგან გაველურებულია .
• აბანოზის აკაცია ( Acacia melanoxylon ) — მუქი , ღირებული მერქანით .
• თეთრი აკაცია ან ცრუ აკაცია ( Robinia pseudoacacia ) — ყველაზე გავრცელებული . ფოთოლმცვენი ხეა , თეთრი სურნელოვანი ყვავილებით , ეკლებით . იყენებენ გამწვანებისთვის , თაფლის წარმოებისთვის და მერქნისთვის .

გამოყენება

აკაციას მრავალმხრივი გამოყენება აქვს:

მერქანი
მკვრივი , გამძლე და ლპობისადმი მდგრადია . იყენებენ ავეჯის , იატაკის , სამშენებლო მასალებისა და ხელოვნების ნაწარმის დასამზადებლად . აბანოზის აკაციის მერქანი განსაკუთრებით ფასეულია .

თაფლი
ცრუ აკაციის ყვავილები შესანიშნავი თაფლოვანი მცენარეა . აკაციის თაფლი ღია ფერისაა , ნაზი გემოთი და ნელა კრისტალიზდება .

გუმიარაბიკი
ზოგიერთი სახეობიდან ( მაგ . Acacia senegal , Vachellia nilotica ) იღებენ გუმიარაბიკს — ბუნებრივ ფისს , რომელიც გამოიყენება საკვებში , ფარმაცევტიკასა და მრეწველობაში .

დეკორატიული და ეკოლოგიური მნიშვნელობა
აკაციებს რგავენ ქალაქების გამწვანებისთვის , ფერდობების გასამაგრებლად , ქარისგან დაცვისა და ეროზიის საწინააღმდეგოდ . სწრაფი ზრდისა და ნიადაგის გამდიდრების უნარის გამო ფართოდ გამოიყენება ლანდშაფტურ არქიტექტურაში .

სამკურნალო გამოყენება
ხალხურ მედიცინაში იყენებენ ყვავილებს , ფოთლებსა და ქერქს ანთების საწინააღმდეგოდ , შარდმდენად და სხვა მიზნებისთვის .

სიმბოლიკა და კულტურული მნიშვნელობა

აკაცია უძველესი დროიდან სიმბოლოა უკვდავების , აღორძინების , სიწმინდისა და მეგობრობის . ძველ ეგვიპტეში მას წმინდა ხედ თვლიდნენ და იყენებდნენ საზეიმო ნავებისა და სარკოფაგების დასამზადებლად . ავსტრალიაში ოქროსფერი ვატლი ეროვნული ყვავილია . მASON-ის ტრადიციებში აკაცია უკვდავებისა და სიწმინდის სიმბოლოა .

დასკვნა აკაცია არის ერთ-ერთი ყველაზე მრავალფეროვანი და ადაპტირებადი ხეების ჯიში მსოფლიოში . მისი სახეობები გამოირჩევიან სილამაზით , სიმტკიცით , სწრაფი ზრდითა და ეკოლოგიური სარგებლით . საქართველოში ის წარმოდგენილია როგორც დეკორატიული , თაფლოვანი და პრაქტიკული მნიშვნელობის მქონე ხეებით , რომლებიც ქალაქებისა და სოფლების ლანდშაფტის განუყოფელი ნაწილი გახდა .