ბონსაი
ბონსაი — მინიატურული ხეების ხელოვნება
ბონსაი ( იაპონურად 盆栽 — „ ლარნაკში ჩარგუ ლი მცენარე “ ) არის ხელოვნება , რომელიც მიზნად ისახავს ჩვეულებრივი ხის ან ბუჩქის მინიატურულ ფორმაში გაზრდას და ფორმირებას . ეს არ არის გენეტიკურად ჯუჯა მცენარე , არამედ სპეციალური ტექნიკებით ( გასხვლა , ფესვების შემოკლება , მავთულით ფორმირება ) შექმნილი ცოცხალი ხელოვნების ნიმუში , რომელიც ბუნებაში მოზარდი ძველი ხის იერსახეს იმეორებს .
წარმოშობა და ისტორია
ბონსაის ფესვები ჩინეთშია . ჯერ კიდევ ჰანის დინასტიის პერიოდში ( დაახლოებით 2000 წლის წინ ) ჩინელები ამუშავებდნენ მინიატურულ ხეებს კონტეინერებში — ამ ხელოვნებას პენჯინგი ან პენზაი ეწოდებოდა . ის ლანდშაფტურ კომპოზიციებსაც მოიცავდა .
VI–VII საუკუნეებში იაპონელმა ბუდისტმა ბერებმა და დიპლომატიურმა მისიებმა ეს პრაქტიკა იაპონიაში შემოიტანეს . იაპონელებმა მას საკუთარი ესთეტიკა და ფილოსოფია ( განსაკუთრებით ზენ-ბუდიზმის გავლენით ) შესძინეს და განავითარეს როგორც დამოუკიდებელი ხელოვნება . ტერმინი „ბონსაი“ ოფიციალურად XIX საუკუნის დასაწყისში დამკვიდრდა .
დღეს ბონსაი მსოფლიო მასშტაბითაა გავრცელებული . ყველაზე პრესტიჟული გამოფენაა იაპონიაში ყოველწლიური კოკუფუ–ტენი .
ძირითადი სტილები
ბონსაის კლასიკური სტილები ტანის ფორმასა და მიმართულებაზეა დაფუძნებული:
- ფორმალური სწორმდგომი ( ჩოკკანი ) — სწორი , ვერტიკალური ტანი;
- არაფორმალური სწორმდგომი ( მოიოგი ) — ოდნავ მოღუნული , ბუნებრივი ტანი;
- დახრილი ( შაკანი ) — ტანი 45°-მდე დახრილი;
- კასკადი ( კენგაი ) — ტანი ქოთნის კიდეს ქვემოთ ეშვება , თითქოს კლდიდან ჩამოკიდებული;
- ნახევრად კასკადი ( ჰან-კენგაი );
- ტყის ჯგუფი ( იოსე-უე ) — რამდენიმე ხე ერთ კომპოზიციაში;
- ლიტერატი ( ბუნჯინგი ) — ელეგანტური , მინიმალური განშტოებებით .
ასევე არსებობს სპეციალური სტილები: ფესვები ქვაზე ( ნებარი ) , რაფტი და სხვა .
გავრცელებული სახეობები
ბონსაისთვის გამოდგება თითქმის ნებისმიერი ხისებრი მცენარე , თუმცა ყველაზე პოპულარულია:
გარე ( გარე პირობებისთვის ):
- იაპონური შავი ფიჭვი ( Pinus thunbergii )
- ღვია ( Juniperus )
- იაპონური ნეკერჩხალი ( Acer palmatum )
- ჩინური თელა ( Ulmus parvifolia )
- აზალეა
შიდა ( ოთახის პირობებისთვის ):
- ფიკუსი ( Ficus retusa , Ficus microcarpa )
- კარმონა ( ფუკიენის ჩაი )
- ჯადე ( კრასულა )
- სერისა
დამწყებთათვის რეკომენდებულია ფიკუსი და ჩინური თელა — ისინი უფრო ამტანია და ადვილად იტანს შეცდომებს .
მოვლის ძირითადი პრინციპები
ბონსაის მოვლა მუდმივ ყურადღებას მოითხოვს:
- მორწყვა — ყველაზე კრიტიკული ეტემენტი . გადაჭარბებული მორწყვა უფრო ხშირად კლავს ბონსაის , ვიდრე გამოშრობა . ნიადაგის ზედაპირი უნდა გაშრეს მორწყვამდე .
- ნიადაგი და დრენაჟი — სპეციალური ფოროვანი ნაზავი ( აკადამა , პემზა , ლავა ) , რომელიც კარგად ატარებს წყალს და ჰაერს .
- გადარგვა — ყოველ 1–3 წელიწადში ერთხელ , ფესვების შემოკლებით .
- გასხვლა და ფორმირება — ტოტებისა და ფოთლების რეგულარული მოჭრა , მავთულით ფორმის მიცემა .
- განაყოფიერება — ვეგეტაციის პერიოდში სპეციალური სასუქები .
- განათება — უმეტეს სახეობას სჭირდება ნათელი , მაგრამ არა პირდაპირი მწველი მზე .
ფილოსოფია და მნიშვნელობა
ბონსაი არ არის მხოლოდ მებაღეობა — ეს არის მედიტაცია , მოთმინება და ბუნებასთან ჰარმონია . იაპონურ კულტურაში ის ასახავს დროის გასვლას , სეზონების ცვლასა და სიცოცხლის სილამაზეს მინიატურაში . ერთი კარგად მოვლილი ბონსაი შეიძლება ათწლეულებსა და საუკუნეებსაც კი გაგრძელდეს და თაობიდან თაობას გადაეცეს .
საქართველოშიც არსებობენ ენთუზიასტები , რომლებიც ამ ხელოვნებას ავითარებენ . ერთ-ერთი ცნობილი მაგალითია ალექსანდრე მესხი , რომელმაც ათწლეულების განმავლობაში შექმნა მრავალი მინიატურული კომპოზიცია .
დასკვნა
ბონსაი არის ცოცხალი ხელოვნება , რომელიც აერთიანებს მებაღეობას , ესთეტიკასა და ფილოსოფიას . ის გვასწავლის მოთმინებას , დეტალებისადმი ყურადღებასა და ბუნების სილამაზის დაფასებას მცირე მასშტაბშიც კი . სწორი მოვლის შემთხვევაში ბონსაი წლების განმავლობაში იზრდება და ვითარდება , ხდება სახლის ან ბაღის უნიკალური დეკორი და სულიერი კომპანიონი .