ფოტინია

ფოტინია (ლათ. Photinia) არის ვარდებისებრთა (Rosaceae) ოჯახის მცენარეთა გვარი. მასში შედის დაახლოებით 30 სახეობა ( ზოგიერთი კლასიფიკაციით უფრო მეტი ) , რომლებიც წარმოდგენილია ბუჩქებითა და პატარა ხეებით. სახელი მომდინარეობს ბერძნული სიტყვიდან „ photeinos “ — მბზინავი, რაც მის მბზინავ, პრიალა ფოთლებს უკავშირდება.

გავრცელების არეალი ძირითადად აღმოსავლეთი და სამხრეთი აზიაა (ჩინეთი, იაპონია, ტაივანი და სხვა), თუმცა ზოგიერთი სახეობა ჩრდილოეთ ამერიკაშიც გვხვდება. დეკორატიულ მებაღეობაში ყველაზე პოპულარულია ჰიბრიდი Photinia × fraseri (განსაკუთრებით ჯიში ‘ Red Robin ’ ), რომელიც მიღებულია იაპონური ფოტინიის (P. glabra) და ჩინური ფოტინიის (P. serratifolia) შეჯვარებით.

როგორი მცენარეა

ფოტინია ძირითადად მარადმწვანე ბუჩქია (ზოგიერთი სახეობა ფოთოლმცვენია). სიმაღლე სახეობისა და ჯიშის მიხედვით მერყეობს 1,5–15 მეტრამდე, თუმცა დეკორატიული ჯიშები ჩვეულებრივ 2–4 მეტრს აღწევს. ზრდის ტემპი საშუალო ან სწრაფია — წელიწადში 20–40 სმ და მეტი.

ფოთლები: მორიგეობით განლაგებული, ოვალური ან ლანცეტისებრი, პრიალა, ტყავისებრი. ახალგაზრდა ფოთლები ხშირად კაშკაშა წითელი, ბრინჯაოსფერი ან ვარდისფერია და თანდათანობით მუქი მწვანე ხდება. სწორედ ეს წითელი ახალი ზრდა ხდის მცენარეს განსაკუთრებით მიმზიდველს.

ყვავილები: გაზაფხულზე (აპრილი–მაისი/ივნისი) ჩნდება თეთრი, პატარა ყვავილების დიდი მტევნები. სუნი ზოგჯერ უსიამოვნოა (შეიძლება შეახსენებდეს კუნელს). ყვავილები მიმზიდველია მწერებისთვის.

ნაყოფი: წითელი, ვაშლისებრი პატარა ნაყოფები (პომეები), რომლებიც შემოდგომაზე-ზამთარში რჩება და ფრინველებს იზიდავს.

პოპულარული ჯიშები:

• ‘ Red Robin ’ — ყველაზე გავრცელებული; ახალი ფოთლები კაშკაშა ალისფერია; სიმაღლე 2,5–4 მ.
• ‘ Little Red Robin ’ — კომპაქტური, 1–1,5 მ.
• ‘ Carré Rouge ’ — უფრო მკვრივი და ინტენსიური წითელი.
• ‘ Pink Marble ’ / ‘ Cassini ’ — ვარდისფერ-მარმარილოსებრი ფოთლები.
• ‘Pink Crispy’ და სხვა ვარიაციები.

დარგვა

• დრო: შემოდგომა ან ადრე გაზაფხული (კონტეინერში მოყვანილი მცენარეები თითქმის მთელი წლის განმავლობაში შეიძლება დაირგოს, თუ მიწა არ არის გაყინული ან ძალიან ცხელი).
• ადგილი: მზე ან ნაწილობრივი ჩრდილი. სრული მზე აძლიერებს ახალი ფოთლების წითელ შეფერილობას. დაცული ადგილი სასურველია ცივი ქარებისგან.
• ნიადაგი: კარგად დრენირებული, ნოყიერი, თიხნარი ან ქვიშიანი. pH სასურველია 6,0–7,5 (ოდნავ მჟავე-ნეიტრალური). ზედმეტად თიხიანი ან წყალდიდობისკენ მიდრეკილი ნიადაგი არ უყვარს. დარგვისას დაამატეთ კომპოსტი ან კარგად გადამუშავებული ნაკელი.
• მანძილი: ღობისთვის 60–100 სმ; ცალკეული მცენარისთვის მეტი ადგილი.

მოვლა

ფოტინია შედარებით უპრეტენზიოა და დაბალი მოვლის მცენარეა, განსაკუთრებით დამკვიდრების შემდეგ.

მორწყვა: პირველი 1–2 წლის განმავლობაში რეგულარულად მორწყეთ, განსაკუთრებით მშრალ პერიოდებში. დამკვიდრების შემდეგ გვალვაგამძლეა. თავიდან აიცილეთ ფოთლებზე წყლის მოხვედრა (რათა შეამციროთ დაავადებების რისკი).

განოყიერება: გაზაფხულზე (და სურვილისამებრ შემოდგომაზე) მიეცით ბალანსირებული სასუქი ან ორგანული სასუქი. კონტეინერში მოყვანილ მცენარეებს უფრო ხშირი კვება სჭირდება.

გასხვლა:

• ხელს უწყობს მკვრივ ზრდას და ახალი წითელი ფოთლების გამოჩენას.
• ღობისთვის — 2–3-ჯერ წელიწადში (გაზაფხულზე და ზაფხულში).
• ცალკეული მცენარისთვის — გაზაფხულზე ან ზაფხულის დასაწყისში, ახალი ზრდის შემდეგ.
• ძლიერი განახლების გასხვლა შესაძლებელია გაზაფხულზე.
• გამოიყენეთ სეკატორი და არა ჰეჯის მაკრატელი, რათა ფოთლები არ დაზიანდეს.

მულჩირება: გაზაფხულზე ან შემოდგომაზე დაამატეთ ორგანული მულჩი ტენის შენარჩუნებისა და სარეველების ჩახშობისთვის (ღეროდან 5–10 სმ დაშორებით).

ზამთრის გამძლეობა: უმეტესობა გამძლეა −12…−18°C-მდე (ჯიშის მიხედვით). ცივ რეგიონებში ახალგაზრდა მცენარეები შეიძლება დაცვას საჭიროებდეს.

კონტეინერში მოყვანა: შესაძლებელია, განსაკუთრებით კომპაქტური ჯიშები. გამოიყენეთ კარგი დრენაჟი და საკმარისი ზომის ქოთანი.

გამრავლება

• ნახევრადმერქნიანი კალმებით ზაფხულში.
• დაწოლით (layering).
• თესლით (ნაკლებად გავრცელებული დეკორატიული ჯიშებისთვის).

დაავადებები და მავნებლები

ყველაზე გავრცელებული პრობლემაა ფოთლის ლაქა (Entomosporium), განსაკუთრებით ტენიან კლიმატში. პრევენცია: კარგი ჰაერის ცირკულაცია, თავიდან აიცილეთ ზედმეტი მორწყვა ფოთლებზე, გასხვლა. ზოგიერთი სახეობა/ჯიში უფრო მდგრადია (P. serratifolia). სხვა შესაძლო პრობლემები: ნაცარი, ფესვის ლპობა (ცუდი დრენაჟისას), მავნებლები (მცირედ).

ტოქსიკურობა

ზოგიერთ სახეობაში (განსაკუთრებით ახალგაზრდა ფოთლებში) არის ციანოგენური გლიკოზიდები. ცხენებისთვის ტოქსიკურია. ადამიანებისა და შინაური ცხოველებისთვის მცირე რაოდენობით ჩვეულებრივ არ არის საშიში, მაგრამ არ უნდა მიირთვან. ყვავილებმა შეიძლება გამოიწვიოს ალერგიული რეაქცია მგრძნობიარე ადამიანებში.

გამოყენება ლანდშაფტში

• ღობეები და ეკრანები (განსაკუთრებით ‘Red Robin’).
• ცალკეული დეკორატიული მცენარე.
• კონტეინერები და ტოპიარი.
• ფრინველებისა და მწერების მოსაზიდად.

ფოტინია შესანიშნავი არჩევანია მათთვის, ვინც ეძებს მარადმწვანე, ფერად, შედარებით უპრეტენზიო და სწრაფმზარდ ბუჩქს. სწორი დარგვისა და მინიმალური მოვლის პირობებში ის მრავალი წლის განმავლობაში ამშვენებს ბაღს წითელი ახალი ზრდითა და პრიალა მწვანე ფოთლებით.